Zbójnictwo nierozerwalnie wiąże się z dziejami oraz kulturą całych Karpat. Zbójnictwo była formą ruchu chłopskiego, odmiennego jednak od otwartych buntów chłopskich-zbrojnej walki poddanych przeciwko swojemu panu. Ruch ten był charakterystyczny przeważnie dla terenów górskich, rozpoczął się w XVI wieku, natomiast jego zmierzch to dopiero XIX wiek. Źródeł tego zjawiska należy dopatrywać się w przyczynach natury ekonomicznej, historycznej, a także sprzyjających warunkach terenowych oraz w skomplikowanych procesach i tradycjach kulturowych.

                                                                                                                                              fot. K.Krawczyk

      Jedną z najistotniejszych przyczyn zbójnictwa była skrajna nędza ludności zamieszkującej górskie obszary oraz ogromny ucisku dziedziców feudalnych. Zbójnicy rekrutowali się z biednych i uciskanych chłopów nie mogących znieść jarzma niewolnictwa. Zbójnictwo było, zatem przejawem walki klasowej, gdzie po jednej stronie stali uciskani i biedni chłopi, a po drugiej bogaci, którzy wywodzili się spośród szlachetnie urodzonych, z pośród sołtysów czy wreszcie nawet z bogatych chłopów. Innej przyczyny zbójnictwa można doszukiwać się w niespokojnej naturze górali karpackich. Bardzo często górale nie mogący znieść pańszczyzny wstępowali do zbójeckich band. Ich przywiązanie do wolności i swobody było bardzo silne. Napadając na znienawidzoną szlachtę i bogatych panów, zbójnicy wierzyli, że czynią na świecie sprawiedliwość. Kolejnych powodów zbójnictwa należy doszukiwać się na podłożu polityczno-administracyjnym oraz geograficzno-topograficznym. Wspaniałe górskie tereny znakomicie ułatwiały wędrówkę w ukryciu oraz zakładanie dokładnie ukrytych baz zbójeckich, skąd mogli wybierać się na łupieżcze wyprawy. W górach schronienie znajdowali górale uciekający przed prawem, pańszczyzną czy poborem wojskowym. Także nieudolność w ściganiu i karaniu zbójników powodowała, że górale postanawiali wstępować do band. Na Żywiecczyźnie, jako jedynej części Karpat zbójnicy chwycili za broń i czynnie włączyli się do walki z najeźdźcą, podczas potopu szwedzkiego. Niektóre bandy nawet otrzymały od króla Jana Kazimierza specjalny glejt uprawniający ich do swobodnego poruszania się w terenie.

      Były też inne przyczyny prowadzące do tego procederu, często w bandach miejsca szukali ludzie uciekający przed prawem, zbiegli przestępcy różnych stanów czy ludzie nie mogący znaleźć sobie miejsca w ciasnych ramach społecznych. Przeważnie jednak zbójnicy rekrutowali się z górali, którzy oprócz przyczyn wymienionych powyżej kontynuowali tradycję kulturową wolnych wołoskich pasterzy. Dlatego obok górali w bandach miejsce znajdowali pasterze, synowie bogatych baców lub panów, niedoszli klerycy, studenci czy zwykli dezerterzy.

      Zbójnicy na ogół organizowali się w grupy liczące od kilku do kilkudziesięciu osób, które nazywali bursami, kompaniami lub towarzystwami. Na czele każdej grupy zbójnickiej stał hetman lub kapitan, jednak najpopularniejsza nazwa przywódcy zbójników to harnaś. Zbójnicy zaplecze znajdowali u miejscowej ludności, z której na ogół się wywodzili. Ludzie dostarczali im żywność, odzież oraz broń, opiekowali się nimi także w razie choroby czy pościgu.

1 | 2 | 3